De joden die in 1933 in Duitsland woonden vormden, in tegenstelling tot de in nationaal-socialistische propaganda verbreide raciale beelden en informatie, in cultureel, politiek en religieus opzicht een zeer heterogene en nauwelijks afgrensbare groep.

Na de nationaal-socialistische machtsovername in Duitsland in 1933, die gepaard ging met antisemitische propaganda, de discriminatie van joden via wetgeving, politiek en bestuur, en terreur, werden joden echter welbewust als één groep behandeld.

In 1933 vluchtten er rond de 37.000 joden uit Duitsland. De anti-joodse boycot - deze had primair betrekking op winkels, warenhuizen, banken, artsen, juristen en notarissen - van april dat jaar had hiertoe een belangrijke aanzet gegeven. In de daarop volgende jaren hing het aantal migranten sterk samen met de intensiteit van de anti-joodse politiek. Grote invloed ging uit van de Neurenberger-wetten van 1935, zo ook van de Anschluss van Oostenrijk van maart 1938 en de zogenoemde Reichskristallnacht van november 1938.

Joodse vluchteling, 1939 (Verzetsmuseum 1539)

In 1934 waren er 23.000 joodse vluchtelingen, in 1935 21.000, in 1936 25.000, in 1937 23.000 en in 1938 40.000. In 1939 vertrokken er nog 78.000 joden uit het Derde Rijk. Tussen 1933 en 1939 waren vooral de Verenigde Staten en Palestina de belangrijke toevluchtslanden, maar er waren ook joden die naar landen in Europa, zoals Engeland, Frankrijk en Nederland, migreerden. Het gegeven dat veel joden zich economisch en cultureel met Duitsland verbonden voelden, maakte dat velen aarzelden om  Duitsland te verlaten. In 1933 leefden rond een half miljoen joden in Duitsland; daarvan zijn er uiteindelijk ongeveer 280.000 geëmigreerd.

(NIOD 184200)

• W. Benz, ‘Jüdische Fluchtlinge aus dem Nationalsozialistischen Deutschland und dem von Deutschland besetzten Europa seit 1933, in: K.J. Bade e.a. ed., Enzyklopädie Migration in Europa: vom 17. Jahrhundert bis zur Gegenwart (Paderborn 2007) 715-722.
• E. Jäckel, P. Longerich en J.H. Schoeps, ‘Exil und Emigration aus Deutschland nach 1933’, in: Enzyklopädie des Holocaust. Die Verfolgung und Ermordung der europäischen Juden (Berlin 1993) 427-431.
• J. Volker en A. van der Voort, Annet: Anne Frank war nicht allein. Lebensgeschichten deutscher Juden in den Niederlanden, (Berlin/Bonn 1988) 7-10.
• J. Wetzel, ‘Auswanderung aus Deutschland’, in: W. Benz ed., Die Juden in Deutschland 1933-1945. Leben unter nationalsozialistischer Herrschaft (München 1996) 413-497.